Dernek Üyeleri Artık Sigortalı Olabilecek

Fatih COSKUN Sosyal Güvenlik Denetmeni

Dernek Üyeleri Artık Sigortalı Olabilecek (2013/11 Sayılı Genelge Değişikliği)

Kooperatif ve Vakıflarda çalışanların sigortalılığından farklı olarak önceleri dernek üyeleri ücret alsalar dahi sigortalı sayılmıyordu, ancak üyeliği sonlandırıldıktan sonra sigorta girişi yapılabiliyordu, en azından mevzuat böyle diyordu. 2013/11 Sayılı Genelge’de 24/04/2019 tarihinde yapılan değişiklik ile bu durum son buldu, artık dernek üyeleri de sigortalı olabilecek fakat bunun birkaç şartı var.

Dernek Üyelerinin Sigortalı Olma Zorunluluğunun Doğmasına neden olan faktörler;

1-      Dernek üyesi olan kişinin, gönüllülük esasına göre yapılan faaliyetten hariç üçüncü bir kişinin yapacağı bir işi üstlenmesi ve fiilen gerçekleştirmesi, 

2-      Yapılan işin amirinin talimatı üzerine yapılması (Gönüllü olarak yapılmaması) 

3-      Dernek üyesinin emeği karşısında bir ücret alması. 

Burada en önemli husus, dernek üyesinin gerçekleştirdiği faaliyetin sosyal sorumluluk anlayışı içerisinde veya gönüllü olarak gerçekleştirmemesidir. “Gönüllülük, geleneksel yardımlaşma, sosyal hizmetlerin ulaştırılması ve farklı sivil katılım yolları gibi çok çeşitli aktiviteleri işaret eder. Gönüllülük özgür irade ile toplumun genelinin iyiliği için yapılan ve maddi menfaatin asıl harekete geçirici faktör olmadığı bir faaliyettir.” Gönüllülük faaliyetleri, bir ücret karşılığı yapılmaz ve dernek ile arasında bağımlılık unsuru oluşmaz tam tersi kişi dernek faaliyetlerine katılma konusunda özgürdür. Burada mevzuatın dayandığı olgu iş akdi gereklerinin oluşup oluşmamasıdır.

Örneğin; derneğin faaliyet kolu haricinde olmak üzere iktisadi işletmesinde çalışan bir garson(dernek üyesi) yaptığı işi gönüllü olarak yapıyor ve emeğinin karşılığında herhangi bir ücret almıyorsa sigortalı sayılmayacaktır. Fakat bu kişi dernek üyesi olmasına rağmen dernekte yaptığı işi “gönüllülük esası” ile yapmıyor ve karşılığında da bir ücret alıyorsa bu kişi sigortalı sayılacaktır. 2013/11 Sayılı Genelgede; “dernek başkanları ile derneğin yönetim, denetim kurullarına seçilenler ve dernek üyeleri; bu görevleri haricinde, hizmet akdine tabi olarak, üçüncü şahısların yapabilecekleri işleri yapmaları karşılığında ücret ödenmesi şartıyla Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılacak” denilmiş olup şartları sağlaması halinde sigortalı sayılanlar kapsamına sadece dernek üyeleri değil dernek başkanları, yönetim kurulu üyeleri ve denetim kurulu üyeleri de dahil edilmiştir.

Dikkat edilmesi gereken bir diğer önemli hususta şudur ki, dernek üyesi pekâlâ dernek içerisinde istediği tüm işleri yapmakta özgürdür, her yaptığı işte sigortalı sayılmayacaktır, sadece şartları oluştuğu halde sigortalı olması gerekmektedir, ücret alıp üçüncü bir kişinin yaptığı işi yapan bir dernek üyesini sigortalı yapmadığınız takdirde kayıt dışı personel çalıştıran işveren durumuna düşersiniz ve SGK tarafından bu durum tespit edildiği takdirde yüksek miktarda idari para cezaları ile karşılaşabilirsiniz. Peki birden fazla dernek üyesi kişilerin durumu ne olacaktır, birden fazla dernekte üyesiniz ve iki dernekte de yukarıdaki şartlar oluştu, o zaman 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 4. Maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde; “bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılan”denildiği için kişi birden fazla işveren yanında çalışabildiğinden sigorta mevzuatı açısından bir sıkıntı olmayacaktır. İş mevzuatı açısından ise ilk işverenden yazılı izin alınması isabetli olabilir. 

5253 Sayılı Dernekler Kanunu, “Kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, en az yedi gerçek veya tüzel kişinin, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarını” dernek olarak tanımlamaktadır. Şu an Ülkemizde yaklaşık olarak 116.000 tane aktif dernek, bu derneklerde toplamda 11 milyon üye bulunmaktadır.

Derneklerin mülki idare amirliklerine verdiği bildirimlerde 2017 yılında beyan ettikleri sigortalı sayısı 41.569 kişidir. Dernek ve üyelerinin sayısı bu kadar fazla iken sigortalı sayısının az olma sebebi Genelgenin dernek üyesinin ücret almasına rağmen sigortalı saymamasıydı. Artık 2013/11 Sayılı Genelgedeki söz konusu değişiklik sonrasında bu sayının artması beklenmektedir.

Bilindiği üzere, 5253 Sayılı Dernekler Kanunun 13. Maddesinde belirtildiği üzere; “(…)(1) dernek hizmetleri gönüllüler veya yönetim kurulu kararı ile göreve başlatılan ücretliler aracılığıyla yürütülür.” denmektedir.Genelgede yapılan değişiklik sadece üyeleri değil Dernek Başkanları, Yönetim Kurulu üyeleri ve Denetim Kurulu üyelerini de kapsamaktadır. Örneğin; fidan dikmeyi amaç edinmiş bir dernek olun ve dernek başkanınız ise dernekte düzenli olarak satranç eğitimi verecek, bunun için iş sözleşmesi yaptınız ve ücreti belirlediniz, dernek başkanınız sigortalı olacak. Normal bir işletmede tüm sigortalılık işlemleri nasıl yapılıyorsa derneklerde ve iktisadi işletmelerinde de tüm işlemler sigorta mevzuatına göre yürütülecektir. Unutulmaması gereken bir hususta yabancı derneklerinde bu hüküm altında işlem yapması gerektiğidir.

Bilindiği üzere ülkemizde sosyal sigorta hukuku içerisinde gönüllülük kavramı üzerine bir hüküm veya açıklama bulunmamakla birlikte düzenlemeler devamlı olarak Kanun yerine Genelgeler ile olmaktadır. Kanun ile düzenlenen işlemleri açıklamak ve izahatını yapmak, işin işleyişini izah etmek için kullanılan Genelgelerde devamlı olarak değişiklik yapılmakta buda kafa karışıklığına sebep olmaktadır. Herhangi bir kişinin sigortalılığını kesin hükme bağlayan veya kişiyi sosyal sigortalar şemsiyesi dışarısına çıkaran düzenlemelerin Kanunlar ile yapılması hem bu tür devamlı değişikliklere yol açmayacak, hem de uygulamada kesinlik sağlayacaktır.

Fatih COSKUN

Sosyal Güvenlik ve İş Hayatı Uzmanı

fatihsgk.uzman@hotmail.com